Alim adına yaraşmayan hərəkət - AMEA-DA ŞOK OĞURLUQ FAKTLARI - IX HİSSƏ

Alim adına yaraşmayan hərəkət - AMEA-DA ŞOK OĞURLUQ FAKTLARI - IX HİSSƏ

Plagiat olduğu üzə çıxmış, heç bir elmi mahiyyət daşımadığı halda, xeyli dövlət vəsaiti xərclənmiş, ancaq Dilçilik İnstitunun direktoru Möhsün Nağısoylu tərəfindən qızğın müdafiə olunan "İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”nin müəlliflərindən birinin bu günlərdə AMEA rəhbərliyi tərəfindən təkrar mükafatlandırılması ciddi etirazlara səbəb olub. “Dilçilik Ensiklopediyası”nın tərtibçiləri redaksiyamıza plagiatlıq faktlarını nöqtəsinə, vergülünə qədər əks etdirən 37 səhifəlik əsaslandırılmış RƏY göndəriblər.

(Əvvəli bu linkdə: http://hurriyyet.org/xeber/alim_adina_yarasmayan_hereket_-_amea-da_ok_ourluq_faktlari_-_vlii_hiss)

“Dilçilik ensiklopediyası”

Sinerezis – Etimoloji cəhətdən müxtəlif hecalarda işlənmiş saitlərin birləşməsi. Vurğu­nun söz kökünə düşməsi sbəbindən hecalar arasındakı sait ixtisara düşür (s. 218, II cild).

“İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”

Sinerezis – Etimoloji cəhətdən müxtəlif he­calarda işlənmiş saitlərin birləşməsi. Vurğunun söz kökünə düşməsi sbəbindən hecalar arasındakı sait ixtisara düşür (s. 681).

***

“Dilçilik ensiklopediyası”

Sinapsiya – Fransız dilçisi E.Benvenistin (1902 -1976) sintaktik cəhətdən bir-birinin da­lın­ca gələn leksemlərin mənasını bildirmək üçün işlətdiyi termin. Bu zaman təyin edən söz təyin edilən sözdən qabağa keçir (s. 218, II cild).

“İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”

Sinapsiya – Fransız dilçisi E.Benvenistin (1902-1976) sintaktik cəhətdən bir-birinin dalınca gələn leksemlərin mənasını bildirmək üçün işlətdiyi termin. Bu zaman təyin edən söz təyin edilən sözdən qabağa keçir (s. 681).

***

“Dilçilik ensiklopediyası”

Tabulaşma – Müəyyən dil cəmiyyətlərində sözlərin işlənməsində müşahidə olunan qadağa. Məs.: Azərb. d. ölümlə bağlı sözlərin əvəz­lənməsi /öldü/ əvəzinə /gözlərini bir­dəfəlik yumdu/, /həyatla vidalaşdı/, /ömrünü bağışla­maq/. Bo proses dildə yeni sözlərin və alın­maların yaranmasına gətirib çıxarır. danışıqda bəzən də tabu əvəzinə üvfemizmlər işlədilir (s. 286, II cild).

“İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”

Tabulaşma – Müəyyən dil cəmiyyətlərində sözlərin işlənməsində müşahidə olunan qadağa. Məs.: Azərb. d. ölümlə bağlı sözlərin əvəz­lənməsi /öldü/ əvəzinə /gözlərini bir­dəfəlik yumdu/, /həyatla vidalaşdı/, /ömrünü bağışla­maq/. Bo proses dildə yeni sözlərin və alın­maların yaranmasına gətirib çıxarır. danışıqda bəzən də tabu əvəzinə üvfemizmlər işlədilir (s. 733).

***

“Dilçilik ensiklopediyası”

Takt – Danışıq aktında eyni ritmik parçaların təkrarından yaranan ritmik qruplar. Məs.: /ta+ˈta/, /ta+ta+ˈta/ və ya / ˈta+ta/, / ˈta+ta+ta/ (s. 290, II cild).

“İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”

Takt – Danışıq aktında eyni ritmik parçaların təkrarından yaranan ritmik qruplar. Məs.: ta+ˈta, ta+ta+ˈta və ya ˈta+ta, ˈta+ta+ta (s. 734).

***

“Dilçilik ensiklopediyası”

Tembr – Səsin əsas tonuna və ya küyünə harmonik oberton və rezonator ton əlavə etməklə meydana gələn (səs) çaları. Səsin tembri əsas ton ilə digər tonların (oberton, rezonator ton) birləşməsindən ibarətdir. Səsin təmizliyi və şəffaflığı kimi başa düşülən “cingiltilik” və “səslilik” tembr məfhumuna aid edilir. Mürəkkəb səsin yüksəkliyi onun əsas tonu ilə müəyyən edilir, obertonlar isə səsə müəyyən rəng, əlavə səd verir ki, buna da tembr deyilir (s. 294, II cild).

“İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”

Tembr – Səsin əsas tonuna və ya küyünə har­mo­nik oberton və rezonator ton əlavə etməklə meydana gələn (səs) çaları. Səsin tembri əsas ton ilə digər tonların (oberton, rezonator ton) birləşməsindən ibarətdir. Səsin təmizliyi və şəf­faflığı kimi başa düşülən “cingiltilik” və “səs­lilik” tembr məfhumuna aid edilir. Mürək­kəb səsin yüksəkliyi onun əsas tonu ilə müəy­yən edilir, obertonlar isə səsə müəyyən rəng, əla­və səd verir ki, buna da tembr deyilir (s. 750).

2. Nitqə müəyyən ekspressiv-emosionallıq verən superseqment mahiyyətli əlavə çalarlıq. Nitqin tembri (M.Adilov və b. s. 268).

***

“Dilçilik ensiklopediyası”

Variant – Eyni bir dil və ya em səviyyəsi va­hidinin (yəni fonemin, morfemin və s.) müx­təlif şəkillərdə təzahürü və ya işlənməsi. Mü­a­sir dilçilikdə variantların aşağıdakı növləri fərq­ləndirilir:1) Xüsusi variantlar. Məs.: Azərb. d. /o/ - 3-cü şəxsin təki, ayrılıqda bir söz; 2) Kombinator variant. Əsas variant, yəni əha­tə­dən və mövqedən ən az asılı olan və da­nı­şıq aktının neytral üslubunda maksimum fərq­lən­dirmə qabiliyyətinə malik olan variant. Məs.: Azərb. d. /dºuz/ sözündəki dodaqlanan /dº/ variantı; 3) Mövqedən asılı olan variant. Məs.: alm. d. saitlər anlautda knaklautla tələf­füz olu­nur. Müq. et: /˃ˊa: bənt/ (axşam) və s.; 4) Fa­kültətiv variant. Məs.: alm. d. /r/ və /R/ bu­na bariz nümunədir; 5) İşlənmə tezliyinə gö­rə va­riantlar. Məs.: Azərb. d. /ə/ və /a/ ən çox iş­lə­nən saitlərdir. Bundan başqa, fərdi və so­si­o­va­riant da fərqləndirirlər. (Qeyd: oriji­nal­da /bun­­dan başqa/ ifadəsindən sonra vergül səh­vən qoyulmamışdır. Bu səhv “qondarma lüğə­tin” tərtibçiləri tərəfindən də edilmişdir. (s. 107).

“İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”

Variant – Eyni bir dil və ya emanın səviyyəsi vahidinin (yəni fonemin, morfemin və s.) müxtəlif şəkillərdə təzahürü, işlənməsi və ya ifadə olunması. Üslubi variant. Fərdi variant. Səhv variant. Müasir dilçilikdə variantların aşağıdakı növləri fərqləndirilir: 1) Xüsusi variantlar. Məs.: Azərb. d. /o/ - 3-cü şəxsin tə­ki, ayrılıqda bir söz; 2) Kombinator variant. Əsas variant, yəni əhatədən və mövqedən ən az asılı olan və danışıq aktının neytral üslubunda maksimum fərqləndirmə qabiliyyətinə malik olan variant. Məs.: Azərb. d. /dºuz/ sözündəki dodaqlanan /dº/ variantı; 3) Mövqedən asılı olan variant. Məs.: alm. d. saitlər anlautda knak­lautla tələf­füz olunur. Müq. et: /˃ˊa: bənt/ (axşam) və s.; 4) Fakültətiv variant. Məs.: alm. d. /r/ və /R/ buna bariz nümunədir; 5) İşlənmə tezliyinə görə variantlar. Məs.: Azərb. d. /ə/ və /a/ ən çox işlənən saitlərdir. Bundan başqa, fərdi və sosiovariant da fərqləndirirlər. (s. 842)

***

“Dilçilik ensiklopediyası”

Variativlik – Danışıq şəraitində və ya danı­şanların ictimai və məhəlli mənsubiy­yətindən asılı olaraq meydana gələn danışıq müxtə­lifliyi, danışıqdakı fərqlər (s. 108).

“İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”

Variativlik – Nitq (danışıq) şəraitində və ya danı­şanların ictimai və məhəlli mənsubiy­yə­tindən asılı olaraq meydana gələn danışıq müx­təlifliyi, danışıqdakı fərqlər (s. 843).

***

“Dilçilik ensiklopediyası”

Variofon - D.Counzun (1881- 1967) işlətdiyi termindir. Müxtəlif fonetik mətn parçalarından asılı olaraq çüşidli tələffüz edildiyi üçün müx­təlif cür eşidilən səs. Bu Amerika dilçili­yin­də sərbəst variativliyə uyğun gəlir (s. 108).

“İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”

Variofon - D.Counzun (1881- 1967) işlətdiyi termindir. Müxtəlif fonetik mətn parçalarından asılı olaraq çüşidli tələffüz edildiyi üçün müx­təlif cür eşidilən səs. Bu Amerika dilçili­yində sərbəst variativliyə uyğun gəlir (s. 843).

***

“Dilçilik ensiklopediyası”

Variasiya – Moskva fonoloji məktəbi zəif möv­qedə çıxış edən variantı çalar və ya variasiya, qüvvətli mövqedə çıxış edən variantı isə əsas çalar adlandırır. .... Variasiyalar həmişə eyni fonemə aid olur, variantlar isə fonem sırasına və ya hiperfonemə, arxifonemə aid olur (s. 108).

“İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”

Variasiya – Moskva fonoloji məktəbi zəif mövqedə çıxış edən variantı çalar və ya variasiya, qüvvətli mövqedə çıxış edən variantı isə əsas çalar adlandırır. .... Variasiyalar həmişə eyni fonemə aid olur, variantlar isə fonem sırasına və ya hiperfonemə, arxifonemə aid olur (s. 843).

***

“Dilçilik ensiklopediyası”

Velyarlaşma – Dil arxasının yumşaq damağa yaxınlaşmasından ibarət olan və dilarxası samitlərdən başqa bütün samitlərin əmələ gəlməsində özünü göstərən əlavə artikulyasiya növü. Velyarlaşma samitlərdə ton və küyü azaltmaqla, onların qalınlığını artırır. Ona görə də bu hadisə “qalınlaşma” adlandırılır. Buna əks hadisə palatallaşma (“incələşmə”) hesab olunur. Məs.: Azərb. d. /l/ samiti arxa sıra samitləri /a, o, u, ı/ qarşısında qalın [l] (məs.: /lal, bala/ və s., incə saitlər qarşısında isə yumşaq [lˈ] tələffüz olunur (məs.: /lil/, /lülə/ (s. 111).

“İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”

Velyarlaşma – Dil arxasının yumşaq damağa yaxınlaşmasından ibarət olan və dilarxası sa­mit­lərdən başqa bütün samitlərin əmələ gəl­məsində özünü göstərən əlavə artikulyasiya nö­vü. Velyarlaşma samitlərdə ton və küyü azal­tmaqla, onların qalınlığını artırır. Ona görə də bu hadisə metaforik mənada “qalınlaşma” ad­lan­dırılır. Buna əks hadisə palatallaşma (meta­­forik mənada “incələşmə”) hesab olunur. Məs.: Azərb. d. /l/ samiti arxa sıra samitləri /a, o, u, ı/ qarşısında qalın [l] (məs.: /lal, bala/ və s., incə saitlər qarşısında isə yumşaq [lˈ] tələffüz olunur (məs.: /lil/, /lülə/ (s. 850).

***

“Dilçilik ensiklopediyası”

Yeni akut – Praslavyan dilində köhnə sirkum­fleksi (qalxıb-enən tonu ) əvəz edən yüksələn ton (s. 502, I cild)

“İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”

Yeni akut – Praslavyan dilində köhnə sirkum­fleksi (qalxıb-enən tonu ) əvəz edən yüksələn ton (s. 877)

***

“Dilçilik ensiklopediyası”

Yukagir dili – Yukagir-çuvan dillərinin yeganə canlı təmsilçisi. Əsasən Kolıma və Alazey çaylarının sahillərində, qismən də Maqadan vilayətində yayılmışdır. Yukagir dilində təqri­bən 300 nəfər əhali danışır. Yukagir dilinin fonoloji sistemi 13 sait (7 qısa, 6 uzun) və 20 samit fonemdən ibarətdir. Yukagiq dili mor­foloji cəhətdən aqlütinativ dil hesab olunur (s. 444, II cild).

“İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”

Yukagir dili – Yukagir-çuvan dillərinin yeganə canlı təmsilçisi. Əsasən Kolıma və Alazey çaylarının sahillərində, qismən də Maqadan vilayətində yayılmışdır. Yukagir dilində təqri­bən 300 nəfər əhali danışır. Yukagir dilinin fonoloji sistemi 13 sait (7 qısa, 6 uzun) və 20 samit fonemdən ibarətdir. Yukagiq dili mor­foloji cəhətdən aqlütinativ dil hesab olunur (s. 886).

Sonda qeyd etmək istərdik ki, bu müqayisəni biz asanlıqla davam etdirə bilərdik, çünki başdan ayağa köçürmələrin tüğyan etdiyi “İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”ndə belə hallar yetə­rincədir. “Dəryanın suyunun dadını bilmək üçün onun hamısını içməyə nə ehtiyac, bir qurtum içmək də yetərlidir” deyimindən çıxış edərək ifratçılığa varmadıq. Lakin ehtiyac duyulduğu halda, biz həmin oğurluq faktlarını sübut etməyə hazırıq.

Bu kiçik tutuşdurma göstərir ki, Sayalı Sadıqova nəinki özü, hətta öz şöbəsinin gənc əmək­daşlarını bilərəkdən səhv yola yönəltmiş, onların alim etikasına yaraşmayan hərəkətlərinə göz yummuşdur. Səhv bir olar, iki olar, amma başdan-başa köçürtməyə heç cür haqq qazan­dır­maq olmaz. Azərbaycan Respublikası Konstitutsiyasının 94-cü maddəsinin 13-cü bəndinə əsasən, əqli mülkiyyət hüququ rəsmi şəkildə dövlət tərəfindən qorunur. “Dilçilik ensiklopediyası”nın tərtibçiləri bu xətalara yol vermiş şəxslərin cəzalanması üçün məhkəməyə müraciət etmək hüququnu özlərində saxlayırlar. Fikrimizcə, həmin insanların çalışdığı müəssisələr mənəvi mülkiyyətin mənimsə­nilməsinə yol vermiş şəxsləri ciddi şəkildə cəzalandırmalı, hətta onların elmi dərəcələri və adları ləğv olunmalıdır.

Sonda qeyd etmək istərdik ki, respublikamızın elmi ictimaiyyəti bu biabırçılığı lənət­ləyəcək və aidiyyəti təşkilatlar elmi plagiata tutarlı cavab verəcəkdir. Kimliyindən asılı olma­yaraq hər bir azərbaycanlı bu elmi oğurluğa laqeyd qala bilməz və qalmamalıdır.

“Dilçilik Ensiklopediyası”nın tərtibçiləri

Redaksiyadan: Xatırladırıq ki, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun “Terminologiya” şöbəsinin müdiri professor Sayalı Sadıqova və qızı dosent Şəbnəm Həsənli-Qəribova bir neçə nəfərin həmmüəllifliyi ilə M. Adilov, Z. Verdiyeva və F. Ağayevanın birlikdə tərtib etdikləri “İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”nin və professor F. Veysəllinin müəllifliyi və redaktəsi ilə hazırlanmış “Dilçilik ensiklopedaiyası”nın üzünü köçürüb dövlət büdcəsindən xeyli pul mənimsəmişdirlər. Həm dünyasını dəyişmiş insanların ruhuna hörmətsizlik, həm oğurluq, həm də dövlət vəsaitinin ikiqat, üçqat mənimsənilməsi ictimaiyyət arasında ciddi etiraz və ümidsizlik doğursa da, AMEA tərəfindən indiyədək məsələyə obyektiv münasibət bildirilməyib, əksinə, dövlət vəsaitini mənimsəyənlər Dilçilik İnstitunun direktoru Möhsün Nağısoylu tərəfindən qızğın müdafiə olunur, hətta həvəsləndirilir də.

Redaksiyamıza daxil olan məlumata görə, institut əməkdaşlarına plagiat əsəri və onun müəlliflərini müdafiə etmək tapşırığı verilib. Bir neçə gün əvvəl plagiatçılardan birinin 2000AZN ilə təkrar mükafatlandırılması xeyli müəmmalı suallar doğurub.

Məlum olub ki, oğurluq kitabın baş redaktorları Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti, Nizami adına Ədəbiyyat İnstitunun direktoru, Milli Məclisin Elm və Təhsil Komitəsinin sədri (?!) akademik İsa Həbibbəyli və Nəsimi adına Dilçilik İnstitunun direktoru akademik Möhsün Nağısoyludur.

Hörmətli akademiklər! Plagiatçıları stimullaşdırmaq və onların ətrafında müdafiə qalası qurmaqdansa, akademik məsuliyyəti dərk edib bu biabırçılığa aydınlıq gətirin və elm ictimaiyyətinə cavab verin! Obyektiv mövqeyiniz dövlətimizə xidmət ola bilər!

Loading...
Xəbərlərin arxivinə buradan baxa bilərsiniz

Reklam
QALEREYA