Liberal iqtisadiyyat və Azərbaycanın beynəlxalq təcrübəsi

2

Azərbaycanın unifikasiya olunmuş beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin yaranması və inkişafında tarif tənzimlənməsi prosesi sisteminin xüsusi yeri vardır. Hansı ki, qeyd olunan vəzifə xüsusən gömrük institutları tərəfindən yerinə yetirilir. Hal-hazırda yüksək iqtisadi inkişafın artım tempinə nail olmuş Azərbaycan yekun dövrlərdə unifikasiya olunmuş beynəlxalqnın ən sürətlə inkişaf edən ölkələrindən birinə çevrilmişdir.
Unifikasiya olunmuş Beynəlxalq Valyuta Fondu, Unifikasiya olunmuş Beynəlxalq Bankı kimi nüfuzlu maliyyə institutlarının hesabla­ma­larına əsasən, növbəti dövrlərdə də qeyd olunan göstərici üzrə ölkəmiz unifikasiya olunmuş beynəlxalqda lider dövlətlərdən biri olmaqla davam edəcəkdir. Öz növbəsində xarici sərmayə və neft gəlirləri nəticəsində əldə olunan daxili resurslar hesabına həyat keçirilən özəl layihələr, eləcə də iqtisadi inteqrasiya proseslərinə yaxından cəlb olunmaqla Azərbaycan regional güc mərkəzinə çevrilməkdədir. Ölkə­mizin əldə etdiyi qeyd olunan yüksək iqtisadi göstəricilərin fonunda gömrük-tarif tənzimlənməsi prosesi sisteminin effektiv fəaliyyətinin təmin edilməsi onun fəaliy­yətinin daim tə mövcud olan problemlərin üzrə çıxarılmasını şərtləndirir.

Gömrük və vergi islahatları iqtisadi inkişafın açarıdır

Azərbaycanda gömrük institutlarının işi genişləndirilmiş, qeyd olunan sahənin maddi-texniki bazası möhkəmləndirilmişdir. Gömrük institutlarının infrastrukturunun yaradılması və maddi texniki bazasının sürətləndiril­məsi gömrük nəzarətinin təkmilləşməsinə xidmət etməkdədir. Respublikanın sərhəd keçid buraxılış məntəqələrində infrastrukturun yerli iş mühiti nəzərə alınmaqla gömrük nəzarətinin yerinə yetirilməsinə mühit yaradan formada yaradılması gömrük fəaliyyətinin effektivliyini daha da artırmaqdadır. Sərhəd keçid buraxılış məntəqələrində olan gömrük institutları ilə birlikdə gömrük rəsmiləş­diril­məsinin surətləndirilməsi və xarici fəaliyyət iştirakçılarına münbit mühitin yaradılması hədəfilə daxili gömrük institutlarının yaradılması respub­likada gömrük fəaliyyətinin təkmilləşməsi istiqamatində atılan addımlardandır.
Bir sıra gömrük rejimlərinin fəaliyyətinin təmin edilməsi, idxal və ixrac istiqa­mətində aparılan malların və nəqliyyat vasitələrinin saxlancının təmini üçün respublikada gömrük anbarları da yaradılmışdır. Gömrük institutlarının çağdaş tipli avadanlıq və texniki nəzarət vasitələrilə təchiz olunması respublikada gömrük fəaliyyətinin məhsul­darlığını artırmaqdadır.
Ölkəmizin unifikasiya olunmuş beynəlxalq iqtisadiyyatına inteqrasiya etməsi gömrük-tarif tənzimlənməsi prosesi sisteminin qabaqcıl unifikasiya olunmuş beynəlxalq təcrübəsi özəlində təkmilləş­dirilməsini şərtləndirir. Qeyd etmək olar ki, unifikasiya olunmuş beynəlxalq ölkələrində inteqrasiya prosesinin müvəf­fəqiyyətlə həyata keçməsi inteqrasiya edən ölkələrin iqtisadiyyatının yüksəlişdə olmasını tələb edir. Birmənalı halda onu da demək olar ki, böhran mühitində olan ölkələr adətən bir-biri ilə çətin inteqrasiya edirlər və qeyd olunan istiqamətdə dövlətlərin tərəfdaşlığı çətinləşir.

Unifikasiya olunmuş beynəlxalq iqtisadi inteqrasiya proseslərini bildirən amillərə aşağı­dakılar aid edilir: təsərrüfat həyatının qloballaşması; unifikasiya olunmuş beynəlxalq əmək bölgü­sünün dərinləşməsi; elmi-texniki inqilabın öz xarakterinə əsasən ümumdünyəvi olması; milli iqtisadiyyatların açıqlığının təmin edilməsi, ölkələrin rəhbərliyi­nin siyasi iradəsi və s. Ölkə rəhbərlərinin siyasi iradəsinə misal kimi Avropa Birliyi, Şimali Amerika Azad Ticarət Assosiasiyası (NAFTA), Cənubi Konus Ölkələrin Ümumi Bazarı (MERKOSUR) kimi inteqrasiya birliklərinin yara­dıl­masında maraqlı ölkələrin siyasi rəhbərliyinin təşəbbüsü bildirilir.

Regional və beynəlxalq iqtisadi infrastrukturlar

Unifikasiya olunmuş beynəlxalq iqtisadiyyatına inteqrasiyada Azərbaycan tərəfindən də qeyd olunan istiqa­mətdə özəl tədbirlər həyata keçirilir. Azərbaycan Respub­likası MDB, IƏT, Qara Dəniz Iqtisadi Tərəfdaşlıq Təşkilatında, GÜAM təşkilatı daxilində bir sıra istiqamətlər üzrə, o cümlədən gömrük işi sahəsində tərəfdaş­lığın qurulması və artırılmasında birbaşa iştirak edir. Avropa ölkələri azad ticarət zonası və gömrük birlikləri yaradılarkən iştirakçı dövlətlər bazarın artırılmasını və öz aralarında ticarət üçün əlverişli mühitin yaranmasını müəyyənləşdirir, azad ticarət zonasının və gələ­cəkdə gömrük birliklərinin yaradılması üçün hüquqi bazanın yaradılması qarşıya hədəf kimi qoyurlar. Qeyd olunan qlobal hədəfin həyata keçirilməsi isə 1986-cı il tarixli Vahid Avropa Aktı ilə müəyyənləşir və həmin akta təsərrüfat fəaliyyətinin prioritet sahələrində ümumi sahəsi və elmi-texniki siyasətin həyata keçirilməsi, iştirakçı dövlətlərin sosial-iqtisadi inkişafını təyin etmək hədəfilə vahid regional siyasətin, ümumi xarici siyasətin, siyasi tərəfdaşlığın işlənib hazırlanması, həyata keçirilməsi və s. daxildir. İqtisadi inteqrasiyanın iştirakçı-dövlətlər üçün müsbət səmərə gətirməsi şübhəsizdir. İnteqrasiya bloklarının yaradılması dövlətlərin iqti­sadi potensialını sürətləndirir, mal dövriyyəsinin artmasına, istehsal əlaqələrinin artmasına səbəb olur. Qeyd olunandan başqa, dövlətlərin iqtisadi yaxın­laşması iqtisadi inteqrasiya iştirakçılarının ərazisində olan şirkətlər üçün əlverişli mühit yaradır. İnteqrasiya proseslərində ən yüksək səviyyə iqtisadi birliklərin yaradıl­ması ilə nəticələnir. Qeyd olunan zaman ümumi gömrük tarifinin tətbiq edilməsi, malların və istehsal amillərinin müstəqil hərəkəti ilə bərabər, makroiqtisadi siyasətin əlaqələn­dirilməsi daha özəl sahələrdə (valyuta, büdcə, pul və s.) qanun­vericiliyin vahid şəkilə salınmasını nəzərdə tutur. Qeyd olunan zaman müxtəlif dövlətlərin hökumətləri səviyyəsində həyata keçirilən bir sıra funksiyalar dövlətlər tərəfindən yaradılmış orqanlara verilir.

Müxtəlif regionlarda inteqrasiya prosesinin öyrənilməsi ilə unifikasiya olunmuş beynəlxalq iqtisadi inteqrasiya və qarşılıqlı gömrük tarif münasibətlərinin bir qədər geniş təhlil edilməsi vacibdir. Ilk növbədə Avropa Birliyinda inteqrasiya prosesinin təhlili qeyd olunan problemi hərtərfli nəzərdən keçirməyə yol vermiş olar.

Avropa Birliyinda inteqrasiya prosesinin inkişafı bir neçə mərhələyə bölünür:

-Azad ticarət zonası mərhələsi (1958-1968-ci illər);

-Gömrük birliyi mərhələsi (1968-1976-cı illər);

-Ümumi bazar mərhələsi (1987-1992-ci illər);

-Iqtisadi ittifaq mərhələsi (1993-cü ildən indiki dövrə qədər).

Qeyd etmək olar ki, Avropa Birliyi daxilində inteqrasiya prose­sinin daha yüksək mərhələsinin özəlı 1992-ci ilin yekunundan ümumi bazarın yaradılması ilə qoyulmuşdur. Bu halda özəl inteqrasiya nəticələri ilə bərabər üzv ölkələr arasında daxili iqtisadi siyasətin razılaşdırılması üzrə ciddi tədbirlər həyata keçirilmişdir. Zira, vahid aqrar siyasət həyata keçirilərkən aqrar sahə məhsulları istehsalının yüksəldilməsi və s. başqa bu kimi vacib hədəflər qarşıya qoyulur. Məsələn, Avropa Birliyi daxilində aqrar sahə məhsul­larına vahid qiymətin və ona yardım üzrə vahid mexanizmin müəyyən olun­ması, tarif və başqa bu kimi məhdudlaşdırmaların nəzərdə tutulmadığı aqrar sahə məhsulları ticarətinin azadlığı (Avropa Birliyi daxilində), aqrar sahənın maliyyələşdirilməsi və s.
Onu da qeyd edək ki, Avropa Birliyina inteqrasiya Azərbaycanın qarşısında duran ciddi məsələlərdəndir. müxtəlif istiqamətlər üzrə tərəfdaşlığın, o cümlədən xarici sərmayələrin cəlb edilməsi istiqa­mətində özəl addımların atılmasını nəzərdə tutan Azərbaycanla Avropa Birliyi arasında 22 aprel 1996-cı il tarixdə imzalanmış Tərəfdaşlıq və Tərəfdaşlıq müqviləi bu cəhətdən xüsusi qeyd edilə bilər.

Dünya birliyi ilə münasibətlərin təcrübəsi

Başqa bu kimi regionlar üzrə də bu məsələləri bir qədər geniş araşdıraq. Zira, 1992-ci ildə Macarıstan, Polşa, Slovakiya və Çexiyanın iştirak etdiyi azad ticarət zonası haqqında Mərkəzi Avropa müqviləi imzalanmışdır. Yekunda ona bir sıra dövlətlər də (Rumıniya, Bolqarıstan) qoşulmuşdur. Müqvilələ sənaye və aqrar sahə sahəsində gömrük rüsumlarının ləğvinə qədər onların tədricən aşağı salınması və başqa bu kimi qeyri-tarif məhdudlaşdırmaların ləğv edilməsi nəzərdə tutulurdu.
Azərbaycan Respublikası tərəfindən əməli fəaliyyət həyata keçirilir. Başqa bu kimi dövlətlərlə həm ikitərəfli, həm də regional bazisda qarşılıqlı və möhkəm tərəfdaşlıq münasibətləri quran Azərbaycan gömrük tarif sistemini bu istiqamətdə təkmilləşdirir və inkişaf etdirir. Bir sıra özəl istiqamətlərdə gömrük rüsum dərəcələrinin aşağı salınması və bununla da iqtisadi inteqrasiyaya birbaşa yardım etmiş olan tədbirlər bu baxımgan xüsusilə əhəmiyyətlidir. Gömrük tarifi ilə əlaqədar məsələlərin təhlili dövlətin milli iqtisa­diyyatının yaranması və inkişafında rolunun qarşılıqlı halda araşdırıl­masını tələb edir.
Qeyd olunan problemlərin daha dərindən öyrənilməsi isə gömrük tarifinin müxtəlif xarici ölkələrin praktikasında inkişaf mərhələlərinə uyğun araşdırılması zəruriliyini tələb edir. Gömrük tarifi beynəlxal ticarətin tənzimlənməsi prosesi prosesinin özəl vasitələrindən biridir və gömrük siyasətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar özünəməxsus xüsusiyyətlərə malikdir.
Bu halda gömrük tarifi para­metrlərinin – əmtəə nomenklaturası, gömrük rüsumlarının dərəcəsi, növ­ləri və s. xüsusiyyətləri, idxal və ixrac həcmi və strukturu informasiyalarının toplanıl­ması, daxili və tələbatın verilməsi, yerli malların istehsalı və s. məsələlərin geniş təhlili mövzu üçün əhəmiyyətli hesab edilə bilər. Bu baxımdan ilk növbədə xarici dövlətlərin təcrübəsində onların iqtisadi inkişaf mərhə­lələrinə uyğun informasiyaların müqayisəli təhlili vacibdir. Yekunra isə həmin informasiyaların mərhələli və müqayisəli halda araşdırılması həmin dövlətlərlə iqtisadi inkişaf münasibətlərini quran və daha da inkişaf etdirməyi qarşısına hədəf qoyan Azərbaycan Respublikası üçün də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

“Hürriyyət”